Kościół św. Mikołaja w Żyrowej skrywa 700 lat historii. Piastowie, reformacja i barokowy splendor Gaszynów

Pod Górą Świętej Anny stoi kościół, który pamięta czasy Piastów, reformacyjne spory i świetność śląskich rodów arystokratycznych. Mowa o świątyni pod wezwaniem św. Mikołaja w Żyrowej - jednym z najstarszych i najbardziej fascynujących zabytków sakralnych w naszym regionie. Jego dzieje to nie tylko sucha kronika wydarzeń, ale przede wszystkim opowieść o ludziach, wierze i sztuce, która przetrwała wieki.

Historia murowanej świątyni sięga przełomu XIII i XIV wieku. Około 1300 roku zakonnicy z opactwa cystersów w Jemielnicy, znani ze swojego kunsztu budowlanego i gospodarczego, wznieśli na tym terenie kościół. Powstał on w stylu wczesnogotyckim, który do dziś można odczytać z jego surowej, choć majestatycznej bryły. Wezwanie św. Mikołaja, patrona żeglarzy i kupców, pewnie też nie było przypadkowe.
Ranga tej budowli była niezwykle wysoka. Kościół w Żyrowej był nie tylko jedyną świątynią na całej ziemi zdzieszowickiej, ale również znajdował się w elitarnym gronie zaledwie 68 murowanych kościołów w całym biskupstwie wrocławskim. O jego znaczeniu świadczą źródła pisane. Już w 1302 roku wymieniany jest w bulli papieża Bonifacego VIII jako kościół parafialny należący do opactwa w Jemielnicy, a następnie w sprawozdaniach powizytacyjnych z 1311 i 1318 roku.

Od katolicyzmu do protestantyzmu... i z powrotem
Przez ponad dwa stulecia Żyrowa pozostawała katolicką enklawą. Jednak połowa XVI wieku przyniosła wstrząs. Ród Żyrowskich, który osiągnął wtedy szczyt swojego znaczenia (właściciel wsi był starostą księstwa strzeleckiego), podobnie jak wielu innych śląskich możnowładców, uległ prądom reformacji.

Kierując się zasadą cuius regio, eius religio (czyja władza, tego religia), Żyrowscy usunęli z kościoła katolickiego kapłana i wprowadzili protestanckiego kaznodzieję. Mieszkańcy, chcąc nie chcąc, podążyli za wolą pana. Kościół św. Mikołaja na ponad sto lat stał się zborem protestanckim.

Przełom nastąpił w 1631 roku, gdy dobra żyrowskie za 24 tysiące talarów nabył hrabia Melchior Ferdynand Gaszyna, przybyły na Śląsk z ziemi wieluńskiej. Nowy właściciel, zagorzały katolik, natychmiast przywrócił świątyni pierwotne wyznanie. Jego syn, Mikołaj Gaszyna, dokonał symbolicznego aktu - usunął protestanckiego kaznodzieję i oddał kościół pod zarząd parafii w Jasionej. Od tego momentu św. Mikołaj utracił swój macierzysty status, stając się świątynią filialną. Status ten dzieli do dziś, choć - jak zaraz się okaże - nie umniejszyło to jego znaczenia ani artystycznego bogactwa.

Złoty wiek Gaszynów i morawski mistrz Sebastini
Pierwsza połowa XVIII wieku to dla Żyrowej czas rozkwitu za sprawą Antona Gaszyna, zwanego „Mocnym”. To on dokonał znaczącej rozbudowy kościoła, nadając mu kształt, który w dużej mierze podziwiamy do dzisiaj. Jednak największą ozdobą świątyni stały się dzieła sztuki, które wówczas do niej trafiły.

Czytasz nas regularnie?
Pełne artykuły czekają w aktualnym e-wydaniu.
👉 [Kup wydanie]