Czym jest martwe drzewo i ile go potrzebuje las?

Stojące martwe drzewo ma większe znaczenie dla bioróżnorodności niż leżące, ponieważ stanowi siedlisko dla wielu gatunków zamieszkujących dziuple. Według danych Lasów Państwowych, opartych na wynikach wielkoobszarowej inwentaryzacji, w polskich lasach znajduje się średnio około 5,8 m³ martwego drzewa (grubizny brutto) na hektar. Łącznie przekłada się to na 52,7 mln m³ martwego drzewa, z czego 28,1 mln m³ stanowi martwe drzewo stojące, a 24,6 mln m³ to drzewo martwe leżące. Martwe drzewo może powstawać w wyniku klęsk żywiołowych, takich jak choroby, ataki owadów i grzybów, wiatrołomy, pożary lasów czy opady śniegu. 

Mieszkańcy martwego drzewa
Drzewa te, ze względu na swoje właściwości, mają szczególne znaczenie dla flory i fauny i nazywane są drzewami biotopowymi. Stanowią one ważne siedlisko dla wielu specjalistycznych gatunków zwierząt i roślin. W lasach naszych żyje około 11 000 gatunków, w tym porosty, mchy, grzyby, chrząszcze, ślimaki, ptaki i ssaki. Od 20 do 50% tych gatunków zależy od obecności martwego drzewa, które jest kluczowym czynnikiem wpływającym na skład gatunkowy i liczebność ptaków lęgowych w lasach.

Wtórni dziuplaki, tacy jak modraszki, kowaliki, szpaki, gawrony, gołębie siniaki czy sóweczki, korzystają z obfitości dziupli w martwym drzewie. Dziuple te służą również jako schronienie dla wiewiórek, popielic czy nietoperzy, które znajdują w nich miejsce na dzień lub zimę. W Europie Środkowej żyje około 1 350 gatunków chrząszczy oraz około 1 500 gatunków grzybów związanych z martwym drzewem. Na końcu procesu rozkładu, który jest spowodowany przez grzyby i owady, składniki odżywcze związane w drzewie ulegają mineralizacji i są ponownie przyswajane przez rosnące rośliny. Obecność takich drzew biotopowych jest kluczowym czynnikiem dla bioróżnorodności lasów.

Ile martwego drzewa potrzebuje las?
W lasach pierwotnych ilość martwego drzewa wynosi od 100 do 300 m³/ha powierzchni lasu, w zależności od wydajności siedliska. Przed połową lat 90. XX wieku uważano, że 5 do 10 m³/ha martwego drzewa w lasach gospodarczych jest wystarczające, a 10 do 20 m³/ha jest ilością dobrą. Nowsze badania dotyczące fauny leśnej pokazują, że poniżej 30-60 m³/ha stojącego i leżącego martwego drzewa obserwuje się krytyczny spadek bioróżnorodności. Badania wykazały również, że powyżej pewnej ilości martwego drzewa liczba gatunków rośnie tylko powoli. Eksperci zalecają dla lasów liściastych (buczyny, dąbrowy, lasy grądowe, lasy górskie) 38 do 60 m³/ha, czyli 5-10% żywego zapasu. Organizacja Forest Stewardship Council wymaga co najmniej 10 drzew biotopowych na hektar.

Jak długo trwa rozkład martwego drzewa?
Szybkość rozkładu drzewa zależy od gatunku drzewa, temperatury i opadów. Badania szwajcarskie wykazały, że buk zwyczajny ma najkrótszy czas rozkładu. Na najcieplejszych stanowiskach 90% biomasy rozkłada się po 27 latach, na średnich po 35 latach, a na najzimniejszych po 54 latach. Inne gatunki liściaste tracą 90% masy po 45 latach na najcieplejszych stanowiskach, 60 latach na średnich i 92 latach na najzimniejszych. Drzewo iglaste rozkłada się najdłużej – 90% jego masy zanika po 58, 91 i 191 latach na wilgotnych ciepłych, średnich i zimnych stanowiskach.

Martwe drzewo a dwutlenek węgla (CO2)
Pozostawianie martwego drzewa w lesie jest korzystne nie tylko ekologicznie, ale również z punktu widzenia ochrony klimatu. Martwe drzewo rozkłada się bardzo powoli, a CO2 uwalnia się do atmosfery stopniowo. Gdyby martwe drzewa zostały spalone, dwutlenek węgla natychmiast wróciłby do atmosfery, przyspieszając zmiany klimatu. Dlatego martwe drzewo powinno pozostać w lesie, a nie być wykorzystywane energetycznie.