Ciekawe rośliny środowisk wodnych i jak je chronić na Opolszczyźnie

Dlaczego warto chronić rośliny wodne?
Rośliny wodne pełnią kluczową rolę w zachowaniu różnorodności biologicznej, a ich obecność jest nierozerwalnie związana z unikalnymi siedliskami, które coraz rzadziej spotykamy na Opolszczyźnie. Należą do nich łęgi wierzbowo–topolowe, łęgi wiązowe, starorzecza, płytkie zbiorniki wodne, turzycowiska oraz trzcinowiska. To właśnie w takich ekosystemach rozwijają się najcenniejsze zbiorowiska roślin, których przetrwanie coraz częściej staje pod znakiem zapytania. Wpływ mają na to zmiany klimatyczne, powodujące długotrwałe susze, ale również działalność człowieka – osuszanie torfowisk i bagien, odprowadzanie ścieków czy zanieczyszczenia metalami ciężkimi. W efekcie te delikatne środowiska są zagrożone zanikiem, co prowadzi do utraty wielu gatunków, nie tylko roślin, ale i zwierząt.

Ze zbiorowiskami wodnymi związany jest na przykład rak szlachetny, niezwykle wrażliwy skorupiak, który występuje wyłącznie w czystych wodach. Jest on ważnym gatunkiem wskaźnikowym (bioindykatorem), a jego obecność świadczy o wysokiej jakości środowiska. Podobną rolę odgrywają rzadkie owady, w tym ważki, takie jak szklarnik leśny, a także liczne chrząszcze z rodziny kózkowatych. Niektóre gatunki, jak bierka lipowa czy dłużynka dwukropkowa, związane są wyłącznie z łęgami jesionowo–wiązowymi i wierzbowo–topolowymi, takimi jak Łęgi Żywocickie, stanowiące wyjątkowo cenne przyrodniczo miejsce. Spotkać tu można także niezwykle interesujące gatunki, jak kwietniczek wiązowiec, cioch wzorzysty o barwnym ubarwieniu czy biegowiec dębowy przypominający wyglądem osę. Wiele z tych owadów żyje w ścisłym związku z rzadkimi gatunkami roślin co pokazuje, jak skomplikowana i delikatna jest sieć zależności w ekosystemach wodnych i nadrzecznych.

Ochrona rzadkich gatunków wymaga przede wszystkim troski o naturalne zbiorniki wodne, unikania osuszania łąk i regulacji cieków. Niezwykle ważne są strefy ochronne wokół jezior i starorzeczy oraz edukacja mieszkańców o wartości lokalnej przyrody. Kluczowy pozostaje także regularny monitoring, który pozwala szybko reagować na zagrożenia.
Chroniąc rośliny wodne, dbamy więc jednocześnie o całą mozaikę życia – od podwodnej roślinności, przez owady i skorupiaki, aż po ptaki i ssaki, które korzystają z tych siedlisk. Ochrona ta nie ma jedynie wymiaru przyrodniczego, ale także kulturowy i tożsamościowy. Przykłady z innych regionów Polski pokazują, że lokalne społeczności potrafią z dumą utożsamiać się z unikalnymi gatunkami – jak nadmorskie miejscowości z mikołajkiem nadmorskim czy Podhale z szarotką alpejską. Podobnie na Opolszczyźnie rzadkie rośliny i zwierzęta środowisk wodnych mogą stać się symbolem troski o przyrodę i znakiem rozpoznawczym regionu. Edukacja ekologiczna i budowanie świadomości mieszkańców to klucz do tego, by bogactwo tych siedlisk nie zniknęło bezpowrotnie.

Grzybieńczyk wodny 
Grzybieńczyk wodny (Nymphoides peltata), nazywany potocznie „fałszywą lilią wodną”, jest niezwykle dekoracyjną rośliną należącą do rodziny bobrkowatych (Menyanthaceae). W Polsce występuje głównie na nizinach, a jego stanowiska mają charakter wyspowy i izolowany. To sprawia, że gatunek ten jest szczególnie narażony na wyginięcie, co wiąże się z jego ścisłą ochroną gatunkową. Został wpisany na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski jako „narażony na wyginięcie na izolowanych stanowiskach, poza głównym obszarem występowania”, a w Polskiej czerwonej księdze roślin również figuruje jako gatunek wymagający ochrony. Na Opolszczyźnie grzybieńczyk wodny znany jest z Doliny Stobrawy, gdzie zasiedla siedliska związane z wodami stojącymi i zalewowymi, takie jak łęgi wierzbowo–topolowe i wiązowe, starorzecza, grądy, turzycowiska czy trzcinowiska. Jego ochrona jest niezwykle istotna, ponieważ obecność grzybieńczyka świadczy o dobrym stanie ekosystemu wodnego i różnorodności biologicznej tego regionu.

Grzybienie białe 
Grzybienie białe (Nymphaea alba), znane powszechnie jako lilie wodne, to jedne z najbardziej rozpoznawalnych roślin środowisk wodnych. Ich szerokie, pływające liście i duże, śnieżnobiałe kwiaty od wieków budzą zachwyt i stanowią źródło artystycznych inspiracji. Już w starożytnym Egipcie były symbolem piękna i odrodzenia, a w czasach nowożytnych rozsławił je Claude Monet w słynnym cyklu obrazów Lilie wodne, obejmującym około 250 dzieł. Choć grzybienie białe wydają się rośliną powszechną, w rzeczywistości populacje tego gatunku w wielu krajach stopniowo zanikają. Powodem są przekształcenia hydrotechniczne rzek i jezior, odwadnianie terenów podmokłych oraz zanieczyszczenia wód. W Polsce grzybienie objęto ochroną już w 1957 roku, co czyni je jednymi z pierwszych roślin chronionych w naszym kraju. Na Opolszczyźnie można je podziwiać między innymi w stawie parkowym w Chróścinie Opolskiej, w starorzeczu przy Kanale Ulga w Opolu-Winowie, w dużym płacie wodnym w Opolu-Wrzoskach oraz w użytku ekologicznym „Starorzecze Stradunia”. Ich obecność to nie tylko ozdoba krajobrazu, ale także ważny element ekosystemów wodnych, dający schronienie wielu gatunkom zwierząt.

Grążel żółty 
Grążel żółty (Nuphar lutea) to jedna z najbardziej charakterystycznych roślin wodnych w Polsce, łatwo rozpoznawalna dzięki dużym, sercowatym liściom unoszącym się na powierzchni wody i intensywnie żółtym kwiatom. Jest byliną zakorzeniającą się w dnie grubymi, pełzającymi kłączami. Rośnie bardzo silnie, a jego ekspansja bywa tak intensywna, że może stanowić zagrożenie dla innych gatunków wodnych, jak np. kotewka orzech wodny. Grążel zasiedla wody stojące i wolno płynące – zarówno zbiorników bogatych w związki organiczne po ubogich w takie związki  – na głębokości od 50 do 200 cm. Kwitnie od maja do września, zapylany jest głównie przez muchówki, czasami także samopylnie. Nasiona unoszą się na wodzie dzięki galaretowatej otoczce, a dodatkowo roślina rozmnaża się wegetatywnie przez kłącza. Choć piękna, jest także rośliną trującą – zawiera alkaloidy, m.in. nufarynę i nufarydynę, działające porażająco na układ nerwowy. 

Na Opolszczyźnie grążel żółty występuje bardzo licznie. Szczególnie obficie rośnie w Stawie Nowokuźnickim, gdzie zajmuje niemal całą taflę wody, a także w rezerwacie przyrody Smolnik w gminie Lasowice Wielkie. Towarzyszą mu tam inne cenne rośliny, jak grzybienie północne (Nymphaea candida), mięsożerny pływacz drobny Utricularia minor, żurawina błotna Vaccinium oxycoccos czy kotewka orzech wodny Trapa natans. Stanowiska grążela żółtego można odnaleźć również w wielu miejscach regionu, m.in. w starorzeczach Odry w okolicach Opola, w stawach w Chróścinie Opolskiej, Niewodnikach, Przysieczy czy Straduni. Obecność tej rośliny świadczy o bogactwie siedlisk wodnych Opolszczyzny, choć jej nadmierny rozrost wymaga kontroli, aby nie zagrażała gatunkom bardziej wrażliwym.

Kotewka orzech wodny
Kotewka orzech wodny (Trapa natans) z rodziny kotewkowatych (Trapaceae) to jeden z najciekawszych i najbardziej unikalnych gatunków roślin wodnych w Polsce. Łatwo go rozpoznać po przepięknej rozecie liści unoszącej się na wodzie. Jego niezwykłą cechą są owoce – twarde, czterokrotnie „uzbrojone” orzechy o charakterystycznym kształcie. Są one jadalne i od wieków cenione w Azji, gdzie roślina ta bywa nawet uprawiana. W innych częściach świata, np. w Stanach Zjednoczonych, kotewka rozprzestrzeniła się jednak zbyt intensywnie i została uznana za gatunek inwazyjny. W Polsce jej sytuacja jest zupełnie odwrotna – dawniej znana była z około 40 stanowisk, dziś występuje nielicznie i wymaga ochrony czynnej z powodu rzadkości oraz specyficznych wymagań siedliskowych. Gatunek ten objęty jest ścisłą ochroną prawną i wpisano go na Czerwoną listę roślin i grzybów Polski jako wymierający, a w Polskiej czerwonej księdze roślin (2014) figuruje jako zagrożony. 

Na Opolszczyźnie kotewkę można spotkać m.in. w gliniankach w Opolu-Sławicach, w rezerwacie przyrody Smolnik, w Dolinie Stobrawy czy w Stawie Nowokuźnickim. Jej obecność świadczy o wyjątkowej wartości przyrodniczej tych siedlisk, a jednocześnie przypomina, jak łatwo unikalne gatunki mogą zniknąć bez odpowiedniej ochrony.

Zadanie współfinansowane z budżetu powiatu krapkowickiego.