Z kwiatka na kwiatek

Jakie zwierzęta?
Wszystkie rośliny nasienne muszą zostać zapylone. Niektóre rośliny, np. trawy – grupa roślin z rodziny wiechlinowatych, zapylane są za pomocą wiatru. Rośliny te wytwarzają sporo pyłku – prawdopodobieństwo spotkania się pyłku ze słupkiem jest małe, w związku z czym roślina musi sporo go wytworzyć. Inne rośliny korzystają z wody i z jej pomocą transportowany jest pyłek. Dominującą grupą wśród roślin są rośliny zapylane przez zwierzęta. Zwierzęta te, nazywane zapylaczami, przypadkowo bądź specjalnie zapylają rośliny. Szacuje się że aż 75-80 % wszystkich roślin oraz 70% roślin uprawnych zapylanych jest przez zwierzęta, głównie przez owady. Na świecie istnieje około 200 tysięcy zwierząt, które spełniają rolę zapylaczy. Spośród zwierząt zapylających najważniejszą rolę odgrywają owady takie jak pszczoły. 

Pszczoły miodne
W ostatnich latach zainteresowanie pszczołami wzrasta. Popularność pszczół opiera się głównie na przedstawicielkach jednego gatunku, jakim jest pszczoła miodna Apis mellifera. Pszczoła ta charakteryzuje się łatwością w udomowieniu, co zostało wykorzystane przez człowieka do jego działalności. W ostatnich latach coraz częściej mówi się o innych zapylaczach. Wśród 16 tysięcy gatunków pszczół na świecie w Polsce opisano występowanie około 470 gatunków pszczół. Pszczoły reprezentujące polską apidofaunę należą do 6 rodzin. Pszczoły te, jako że należą do różnych rodzin, mogą znacząco się od siebie różnić. Niektóre z nich takie jak zaprzyjaźniona z człowiekiem pszczoła miodna produkują zapasy pokarmu na najzimniejsze dni w roku w postaci miodu, inne przejawiają cechy pasożytnicze, jeszcze inne prowadzą samotniczy tryb życia.

Mimikra i inne gadżety
W toku ewolucji zarówno zapylacze, jak i rośliny wykształciły szereg przystosowań do zapylania. Rośliny wytwarzają kwiaty o specjalnych właściwościach, z kolei cechy anatomiczne niektórych owadów pozwalają im na efektywniejsze zbieranie nektaru i pyłku. Jedną z niezwykłych cech roślin jest upodabnianie się do owadów, co zachęca samców do przysiadania na kwiecie. Zjawisko to nazywamy mimikrą seksualną. W naszej szerokości geograficznej mimikrę można zaobserwować u różnych gatunków storczyków. Śląsk Opolski jako region bogaty jest w stanowiska storczyków. W utworzonym w 1958 roku rezerwacie w Kamieniu Śląskim czy proponowanym rezerwacie Górażdże podziwiać możemy licznych przedstawicieli tej rodziny takich jak buławnik, kruszczyk czy podkolan biały. Innym typem mimikry jest mimikra zapachowa polegająca na wydzielaniu przez roślinę nektaru zapachem przypominającego wydzielane przez samice feromony. Rośliny, aby zachęcić owady do zapylania, wykształciły także inne związane z zapylaniem struktury, np. miodniki. Zachęcające dla owadów ma być również wytwarzanie ciepła przez roślinę, czyli tzw. termogeneza, a także artefakty wizualne (wielkość, budowa, kolor, tekstura kwiatów oraz kwiatostanów) czy kwiaty pułapkowe jak u roślin z rodziny obrazkowatych.

Lepiarki, samotki i inne
Zwierzęta również wykształciły w toku ewolucji liczne przystosowania związane z zapylaniem roślin. Ważnym aspektem przy zapylaniu roślin jest budowa anatomiczna owada i jego wielkość. Ważna jest przede wszystkim budowa aparatu gębowego oraz długość języczka do pobierania pokarmu. U różnych gatunków owadów języczek ma różną długość, a tym samym możliwość penetrowania wnętrza kwiatów, pobierania nektaru i zapylenia jest różna. Pszczoły z rodziny lepiarkowatych przenoszą pyłek za pomocą szczoteczek, wola lub w zagłębieniu nadustka. Wśród gatunków pszczół spójnicowatych samice przenoszą pyłek na włoskach znajdujących się na tylnych odnóżach. Z kolei pszczoły miesierkowate przenoszą pyłek na stronie brzusznej odwłoka na tzw. szczoteczce. Pszczołowate, w tym trzmiel czy pszczoła miodna, wyposażone są w szczoteczki lub koszyczki służące do transportu pyłku. 

Nie tylko pszczoły
Chociaż pszczoły są najlepiej wyspecjalizowanymi zapylaczami obligatoryjnymi, wspomnieć należy o innych grupach owadów, które stanowią grupę zapylaczy fakultatywnych, takich jak chrząszcze, owady z rodziny muchowatych oraz bzygowatych, osy, motyle dzienne oraz motyle nocne, mrówki oraz wiele innych gatunków.

Ogrody dla owadów
Aby zachęcić owady (w tym owady zapylające) do przebywania w naszych ogrodach, zwiększając przy tym plony na naszych działkach, warto wprowadzić kilka użytecznych rozwiązań. Susza, szczególnie w okresie letnim, potrafi być bardzo dotkliwa dla wszystkich organizmów. Jedną z pomocnych praktyk może być pozostawienie poidełek w różnych częściach ogrodu. W tym przypadku należy wykorzystać niski pojemnik, najlepiej wypełniony kamyczkami, tak aby uniknąć utopienia się zwierzęcia w naczyniu. Drugim rozwiązaniem może być rozważenie ustawienia tzw. hoteli dla owadów. Dla owadów szczególnie ważne jest schowanie się przed polującymi na nie drapieżnikami, np. muchołówkami. Bezpieczeństwo zapewniają im niewielkie norki, które mogą być przygotowane przez nas. Do tego celu warto przygotować szyszki, długie i puste w środku źdźbła trzciny, cegłę dziurawkę czy siano i taką zabezpieczoną przed zamoczeniem przez deszcz konstrukcję warto umieścić w swoim ogrodzie. Poradą dla osób nielubiących przemęczać się w ogrodzie może być ograniczenie koszenia trawnika. Pozostawienie nieskoszonej części lub całego trawnika sprzyja ograniczaniu parowania wody z gleby, a także stanowi kryjówkę zarówno dla dzikich gatunków zapylaczy, jak i innych zwierząt, takich jak na przykład jeże.