Zanieczyszczenie światłem

Co złego robi światło?
Czynności życiowe organizmów żywych, w tym człowieka, są związane z rytmem dobowym. Ewoluowaliśmy do tego, aby dostosowywać się do ilości światła w środowisku, jednak intensywne zmiany zachodzące w gospodarce człowieka trwające od ponad 150 lat doprowadziły do zmiany w ilości i natężenia światła w środowisku. Intensywne światło jest nowością w świecie organizmów żywych, których ewolucja często trwa przez wiele milionów lat. Światło sztuczne ma negatywny wpływ na organizmy, a tym samym na cały ekosystem. Przede wszystkim zakłóca cykl dobowy roślin i zwierząt, dezorientuje i więzi wędrujące ptaki, wpływa na reprodukcję, sen, migrację zwierząt czy regenerację organizmu. Przez obecność światła sztucznego pojawia się problem zarządzania procesami energetycznymi organizmów i jego rozregulowanie. Czy zatem powinniśmy zupełnie zrezygnować ze światła ulicznego czy domowego? Odpowiedź na to pytanie jest trudna i niejednoznaczna. Oświetlenie uliczne pełni ważną rolę użytkową i wspiera bezpieczeństwo osób spacerujących wieczorami lub w nocy. W okresie jesienno-zimowym przez większą część dnia w naszej szerokości geograficznej dostęp do światła słonecznego jest ograniczony, a w niektóre dni panuje półmrok lub całkowita ciemność. W obecnych czasach życie bez światła sztucznego jest utrudnione, a niekiedy zupełnie niemożliwe. 

Sztuczne światło a ptaki
Grupą zwierząt szczególnie narażoną na nadmiar sztucznego światła w otoczeniu są ptaki. Ich migracje są związane z obecnością księżyca i gwiazd, które stanowią dla nich orientacyjne punkty. Trzeba uświadomić sobie, że taka świetlna pułapka stanowi dla nich śmiertelne niebezpieczeństwo. Co roku w czasie migracji giną miliony osobników ptaków, a jednym z powodów jest zanieczyszczenie środowiska światłem. Aby ograniczyć zły wpływ sztucznego oświetlenia na zwierzęta żyjące w miejskich parkach, warto instalować latarnie, których światło skierowane jest do dołu. Oprócz kierunku światła ważne są też rodzaj oprawy, umiejscowienie żarnika oraz rodzaj źródła światła. 
Wpływ na organizmy wodne
Co ciekawe, światło obecne w nocy może dezorientować również zwierzęta wodne. Będąca częścią zooplanktonu i odżywiająca się glonami rozwielitka dzięki sztucznemu światłu rzadziej wypływa na powierzchnię jeziora lub stawu, opadając w głąb wody. Przez to staje się łatwiejszym łupem dla drapieżnych gatunków ryb. Glonów w stawie przybywa, co w konsekwencji prowadzi do powstania toksycznych zakwitów wód. Również żółwie żyjące w ciepłych krajach są zdezorientowane przy nadmiarze światła sztucznego. Po wykluciu przemieszczają się instynktownie w stronę światła odbijającego się od wody, jednak oświetlenie sztuczne je dezorientuje i przed świtem nie trafiają do morza. Stają się łatwym celem drapieżników lub giną pod kołami samochodów. Jest to jeden z powodów, dla których zwierzęta te stają się coraz rzadsze i zagrożone wyginięciem. 

Rośliny a światło sztuczne
Roślinom światło niezbędne jest do przeprowadzania procesu fotosyntezy. Światło przechwytywane jest u roślin przez fotoreceptory i dzięki temu możliwy jest wzrost i rozwój roślin. Występowanie sztucznego światła może zakłócać rytm dobowy roślin, co w konsekwencji może powodować zmiany w ich morfologii i funkcjonowaniu. W naszej szerokości geograficznej rośliny dostosowały się do zmienności w długości dnia i nocy w ciągu roku. Latem noce są krótkie, a zimą długie, zatem rośliny ewoluując w takich warunkach, w zimę wchodzą w czas spoczynku, a latem trwa w nich intensywne magazynowanie substancji zapasowych. Fizjologiczne dostosowanie się organizmów do zmiany proporcji okresów ciemności i światła w rytmie dobowym nazywamy fotoperiodyzmem. Światło pełni wiele kluczowych funkcji w rozwoju roślin, wpływając zarówno na ich wzrost, jak i stanowiąc bodziec sygnałowy do wielu przemian i procesów. Analizy wykazały, że nadmiar sztucznego światła powoduje m.in. zwiększenie gromadzenia się cukrów w szczytowych częściach roślin, zmianę w rozwoju pąków wiosennych, wpływ na rozmnażanie wegetatywne i magazynowanie substancji zapasowych, a także zaburzenie kwitnienia czy innych procesów fizjologicznych u roślin. Obserwacje i doświadczenia z udziałem roślin i światła dowiodły, że niektóre rośliny po nadmiernej ekspozycji na światło sztuczne wytwarzały liście, które były mniejsze i grubsze, co ma wpływ na ich funkcjonowanie i różnice w pobieraniu gazów do ich wnętrza, co może przełożyć się na intensywność fotosyntezy.

Rośliny i zapylanie
Światło sztuczne może wpływać negatywnie zarówno na rośliny, jak również na ich zapylaczy. Niemalże 90% roślin naczyniowych jest zapylana z udziałem zwierząt. Zapylanie jest niezbędne do produkcji nasion przez rośliny i skutecznego wydania na świat nowego pokolenia. Zanieczyszczenie światłem sztucznym może zaburzać ekologiczne interakcje pomiędzy rośliną a zapylaczem. Spora grupa zapylaczy to gatunki aktywne nocą, jak chociażby gatunki motyli nocnych. Ta grupa owadów jest szczególnie narażona na zbyt dużą ilość sztucznego światła w nocy, co może zakłócać ich funkcjonowanie. Niektóre ćmy są dużo skuteczniejsze od pszczół w zapylaniu roślin, choć niestety wciąż nasza wiedza na ich temat jest niewystarczająca. 

Jak sztuczne światło wpływa na człowieka?
Sztuczne światło powoduje rozregulowanie u człowieka jego rytmu dobowego. Nadmiar sztucznego światła może powodować szereg objawów takich jak zaburzenia snu, problemy z koncentracją, pobudzenie, lękliwość, pojawienie się niespokojnych myśli, zaburzenie funkcjonowania czy senność w ciągu dnia. Człowiek żyje według wewnętrznego zegara biologicznego regulującego rytmy dobowe, a tym samym fazy snu i czuwania. Rytm dobowy regulowany jest przez obecność hormonu zwanego melatoniną produkowanego przez szyszynkę. Melatonina wydzielana jest w naszym organizmie, kiedy zmniejsza się ilość światła słonecznego w otoczeniu. Obecność światła w porze snu może zakłócić wydzielanie się tego hormonu i wpływać na przerwanie snu. Sposobem na prawidłowe wydzielanie się melatoniny w naszym organizmie jest wyłączanie lub zasłanianie w nocy małych lampek, diod oraz światła pochodzącego z ulicy, ograniczenie stosowania ekranów emitujących niebieskie światło, instalowanie rolet pochłaniających światło uliczne, ograniczenie pracy w nocy, odłożenie telefonu na kilka godzin przed snem, a wieczorem używanie lamp o ciepłej barwie.

Zadanie współfinansowane z budżetu powiatu krapkowickiego.

 Zanim skomentujesz przeczytaj całość w aktualnym wydaniu Tygodnika Krapkowickiego z 12 września - e-wydanie dostępne tutaj.