Spacer w lesie? Uważaj na ukryte zagrożenia! Tasiemiec z jagód, kleszcze, piaskownice i pasożyty w miejskiej zieleni

Lato i jesień to czas, gdy chętnie uciekamy z zabetonowanych miast do lasów i parków. Spacer wśród drzew to nie tylko relaks, ale także naukowo potwierdzony sposób na obniżenie poziomu kortyzolu i poprawę nastroju. Jednak w leśnym zaciszu kryją się także niewidzialni mieszkańcy, którzy mogą stanowić dla nas zagrożenie.
Jagody z niespodzianką: tasiemiec wielojamowy
Jednym z największych zagrożeń związanych z leśną aktywnością jest bąblowica wielojamowa (alweokokoza), wywoływana przez mikroskopijnego tasiemca Echinococcus multilocularis. Jego głównym żywicielem w Polsce jest lis – badania prowadzone w latach 2009–2013 wykazały, że nawet 50% lisów w naszym kraju było zarażonych tym pasożytem. Jaja tasiemca są niezwykle odporne na czynniki zewnętrzne, w tym niskie temperatury – potrafią przetrwać do 54 dni w temperaturze -27°C. 
Człowiek staje się dla pasożyta żywicielem przypadkowym, gdy połknie jego jaja. Mogą one znajdować się między innymi na nieumytych owocach leśnych, takich jak borówki czy poziomki, a także na grzybach zanieczyszczonych lisimi odchodami. Do zakażenia może dojść również w wyniku kontaktu z zanieczyszczoną glebą lub roślinnością, a następnie przeniesienia jaj do ust. 
Po dostaniu się do organizmu człowieka larwy pasożyta docierają przede wszystkim do wątroby, rzadziej do płuc lub mózgu. Tam rozwija się charakterystyczna masa pęcherzyków, która stopniowo niszczy zdrowe tkanki. Przebieg choroby przypomina proces nowotworowy – zmiana ma zdolność naciekania okolicznych tkanek, a nieleczona może prowadzić do zajęcia innych narządów. Z tego powodu bąblowica wielojamowa jest znacznie groźniejsza od bąblowicy jednojamowej. Śmiertelność w przypadku nieleczonej alweokokozy wynosi od 50 do 75%.

Kleszcze – nie tylko borelioza
Spacerując po wysokich trawach w parku czy lesie, narażamy się na spotkanie z kleszczem pospolitym (Ixodes ricinus). Choć najczęściej kojarzymy go z boreliozą, kleszcze mogą przenosić również inne groźne patogeny, w tym pierwotniaki z rodzaju Babesia.
W Polsce kleszcze coraz częściej są nosicielami gatunków takich jak Babesia microti czy B. venatorum, które mogą wywoływać u ludzi babeszjozę, czyli chorobę objawiającą się gorączką, dreszczami i niedokrwistością. Jest ona szczególnie niebezpieczna dla osób z obniżoną odpornością. Co ciekawe, zmiany klimatyczne sprawiają, że kleszcze są aktywne przez coraz większą część roku, a ich zasięg przesuwa się coraz bardziej na północ.
Kleszcze mogą być również źródłem zakażenia wirusem wywołującym kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) – chorobę ośrodkowego układu nerwowego należącą do grupy zakażeń wywoływanych przez wirusy z rodziny Flaviviridae. Choroba ujawnia się zwykle po 7–14 dniach od ukłucia przez kleszcza. Początkowo mogą pojawić się między innymi zawroty głowy, nudności i wymioty. KZM nie przenosi się między ludźmi. 
Podstawą profilaktyki jest ochrona ciała przed kleszczami, stosowanie repelentów oraz jak najszybsze mechaniczne usunięcie kleszcza, jeśli dojdzie do ukłucia. W przypadku kleszczowego zapalenia mózgu istnieje również możliwość szczepienia, co odróżnia tę chorobę od innych odkleszczowych chorób.

Parkowe piaskownice
Miejskie parki to dom nie tylko dla dzikich zwierząt, ale także naszych czworonożnych pupili. To właśnie w parkach, na trawnikach i w piaskownicach możemy mieć kontakt z jajami glisty psiej lub kociej (Toxocara canis i T. cati), które wraz z kałem wydalają zarażone zwierzęta.
Do zakażenia dochodzi najczęściej u dzieci bawiących się w piaskownicach lub na trawnikach, gdy inwazyjne jaja pasożyta zostaną przypadkowo przeniesione do ust. Po dostaniu się do organizmu larwy mogą wędrować po różnych narządach – zjawisko to określa się jako zespół larwy wędrującej. Pasożyty mogą uszkadzać między innymi wątrobę, płuca, a nawet gałkę oczną. 
Z naszymi zwierzętami domowymi wiąże się również choroba o podobnie brzmiącej nazwie – toksoplazmoza. Nie wywołuje jej jednak glista, lecz pierwotniak Toxoplasma gondii. Objawy toksoplazmozy zależą między innymi od drogi zakażenia oraz stanu układu odpornościowego. Szczególnie niebezpieczne jest zakażenie w czasie ciąży, ponieważ pasożyt może zostać przeniesiony na płód i prowadzić do poważnych powikłań, a nawet poronienia.
Do zakażenia toksoplazmozą może dojść między innymi po spożyciu surowego lub niedogotowanego mięsa, zwłaszcza wieprzowiny i baraniny, zawierającego cysty Toxoplasma gondii. Ryzyko wiąże się również ze spożyciem nieumytych owoców i warzyw zanieczyszczonych kocimi odchodami oraz przypadkowym przeniesieniem pasożyta do ust po kontakcie z zanieczyszczoną ziemią, piaskiem lub żwirem z kociej kuwety. 
Ryzyko zakażenia zarówno toksokarozą, jak i toksoplazmozą można ograniczyć, przestrzegając podstawowych zasad higieny. Po powrocie z parku lub placu zabaw, szczególnie przed posiłkiem, należy dokładnie umyć ręce, a w przypadku dzieci także twarz. Ważne jest również mycie rąk po kontakcie z ziemią i piaskiem, dokładne mycie owoców i warzyw przed spożyciem oraz odpowiednia obróbka termiczna mięsa. Warto także pamiętać o regularnym sprzątaniu po zwierzętach i ograniczaniu ich dostępu do piaskownic.

Czy pasożyty są nam potrzebne?
Pasożyty zwykle kojarzą nam się z czymś niepożądanym, czego należy unikać. Z perspektywy człowieka jest to zrozumiałe, gdyż niektóre z nich mogą wywoływać groźne choroby. Jednak nawet pasożyty mają ważne miejsce w przyrodzie. Pasożytnictwo jest naturalnym elementem funkcjonowania ekosystemów i odgrywa ważną rolę w utrzymywaniu ich równowagi.
Pasożyty wpływają na liczebność populacji, ograniczając nadmierny wzrost niektórych gatunków, a także mogą częściej eliminować osobniki słabsze. W ten sposób stają się częścią skomplikowanej sieci zależności, w której organizmy wzajemnie na siebie oddziałują. Usunięcie pasożytów z ekosystemu mogłoby zaburzyć te zależności i prowadzić do trudnych do przewidzenia zmian w całej biocenozie.
Dlatego choć w lesie warto chronić się przed pasożytami, nie należy zapominać, że są one także potrzebnym elementem świata przyrody. Parazytologia, czyli interdyscyplinarna dziedzina nauki zajmująca się pasożytami, pasożytnictwem oraz relacjami między pasożytem a żywicielem, pomaga nam lepiej zrozumieć te zależności.

Gorący temat: zmiany klimatu
Naukowcy alarmują – zmiany klimatu mogą sprzyjać rozprzestrzenianiu się pasożytów. Wzrost średniej temperatury o 1,1°C w ciągu ostatnich 150 lat oraz łagodne, bezśnieżne zimy pozwalają wielu organizmom przetrwać okres, który wcześniej był dla nich zabójczy. Wyższa temperatura może przyspieszać cykle rozwojowe kleszczy i komarów, a także zwiększać przetrwanie niektórych pasożytów w środowisku. W efekcie ich aktywność i zasięg występowania mogą się zwiększać, co wymaga od nas większej ostrożności podczas wypraw w teren. 
Współczesna nauka, w tym ekoepidemiologia, wykorzystuje modele matematyczne do przewidywania, jak zmiany klimatu mogą wpływać na dalsze rozprzestrzenianie się chorób pasożytniczych.

Jak się chronić? Złote zasady bezpieczeństwa
Kontakt z pasożytami jest częścią obcowania z naturą, ale przestrzeganie kilku prostych zasad pozwala znacznie ograniczyć ryzyko zakażenia. Po spacerze w lesie, parku czy pracy w ogrodzie warto dokładnie umyć ręce wodą z mydłem, a owoce leśne, warzywa i inne produkty spożywane na surowo – dokładnie umyć. W przypadku dzieci ważne jest również dbanie o czystość piaskownic i ograniczanie dostępu do nich zwierzętom. 
Przed wyjściem w teren warto zadbać o odpowiedni ubiór – długie spodnie, zakryte obuwie i repelenty pomagają chronić przed kleszczami i innymi wektorami. Nie należy też zapominać o regularnej profilaktyce przeciwpasożytniczej u zwierząt domowych. Równie ważna jest edukacja i świadomość zagrożeń, także tych występujących w miejskich parkach i na terenach zielonych.
Nie oznacza to jednak, że powinniśmy unikać natury. Kontakt z przyrodą jest ważny dla naszego zdrowia fizycznego i psychicznego. Świadomość obecności pasożytów nie powinna budzić lęku, lecz uczyć rozsądku, szacunku do przyrody i przestrzegania prostych zasad higieny – to właśnie one są naszą najlepszą ochroną.