Co skrywa nasza Odra?

Odra swoje źródło ma w Górach Odrzańskich na wysokości 632 m n.p.m. W górnym biegu na krótkim odcinku jest rzeką graniczną między Polską a Czechami, a w dolnym – stanowi granicę między Polską i Niemcami (na 1/5 długości swojego biegu). Uchodzi do Zalewu Szczecińskiego. Odra ma długość 854,3 km, w tym w granicach Polski biegnie 741,9 km. Dorzecze Odry zajmuje obszar 118,86 tys. km kw., z tego w granicach Polski znajduje się z tego 106,2 tys. km kw. i stanowi to 1/3 powierzchni kraju.

Klimat doliny Odry jest wypadkową oddziaływania dwóch klimatów: z zachodu - morskiego i ze wschodu – kontynentalnego. Przeważają jednak wpływy klimatu zachodniego i stąd w dolinie Odry klimat jest znacznie łagodniejszy niż w pozostałej części Polski. Oczywiście, klimat doliny jest także zróżnicowany na całej długości rzeki. W górnym odcinku przeważa klimat charakterystyczny dla terenów górskich i podgórskich z dużą ilością opadów, a im bardziej biegniemy w dół rzeki, tym bardziej opady maleją. 

Wyjątkowy charakter Odry
Charakter środowiska przyrodniczego w dolinie rzeki zależny jest częściowo od regionów geograficznych, które Odra pokonuje w swym biegu. I tak, od źródeł do ujścia można wyróżnić 11 krain, z czego powiat krapkowicki leży na granicy Kotliny Raciborskiej i Pradoliny Wrocławskiej. 

Otoczenie doliny zmienia się w poszczególnych krainach, natomiast sama dolina w zasadzie zachowuje swój ponadstrefowy charakter. Przede wszystkim szata roślinna decyduje o charakterze doliny. W dalszym poznawaniu rzeki i jej otoczenia musimy „zanurzyć się” w przebogaty świat roślin terenów nadodrzańskich. Na terenie Polski Odra jest rzeką nizinną, posiadającą układ roślinności typowy dla innych wielkich rzek z nizin. Oczywiście, dotyczy to odcinków rzeki nie całkowicie uregulowanych – przede wszystkim środkowej i dolnej Odry. 

Bogata flora
Na terenie naszego powiatu szczególnie warto zwrócić uwagę na starorzecza i naturalne eutroficzne zbiorniki wodne. Tworzą one siedliska roślin ściśle związanych ze środowiskiem wodnym. Szczególnie zakola starorzeczy to tętniące życiem obszary, gdzie można odnaleźć nastrój uroczysk ze starych opowiadań i legend. Starorzecza, pozbawione szybkiego przepływu wody charakterystycznego dla głównego koryta rzeki, mają idealne warunki dla rozwoju wielu wodnych roślin. W wodach starorzeczy odrzańskich rosną niezwykle rzadkie rośliny zagrożone wyginięciem. Są to: kotewka – orzech wodny, aldrowanda pęcherzykowata, paproć wodna – salwinia pływająca, osoka aloesowata. W toni wodnej starorzeczy można ujrzeć unoszące się łany rzęsy, pięknie kwitnące grzybienie białe, okazałe grążele żółte. Brzegi starorzeczy porastają często ogromne połacie roślinności szuwarowej okolone wilgotnymi łąkami, które są użytkowane ekstensywnie.

Kto interesuje się przyrodą regionu, pewnie słyszał już o łęgach. Przez łęgi rozumie się zalewane otwarte tereny nadrzeczne oraz nadrzeczne lasy łęgowe i wiklinowiska. W powiecie krapkowickim występują łęgi wierzbowe, topolowe, olszowe i jesionowe. Dzięki wodom rzeki roślinność łęgów rośnie bujnie i jest bardzo różnorodna. Lasy łęgowe wytworzyły bogactwo form roślinnych i zwierzęcych. Najczęściej występujące w nich gatunki drzew to: topola czarna, topola biała, wierzby – biała i krucha, wiązy – pospolity i szypułkowy, dąb szypułkowy, lipa drobnolistna, klon polny, olsza czarna, jesion wyniosły, grab, jabłoń, grusza, czereśnia. W lasach nadodrzańskich przeważa starodrzew, drzewa wielu gatunków i w różnym wieku, drzewostan jest wielopiętrowy, a dół lasu porasta bogaty podszyt i dobrze rozwinięte runo leśne. 

Odra tętni życiem
Fauna to również bogactwo gatunków na stałe zamieszkujących tereny nadrzeczne lub czasowo tylko w dolinie przebywających. Środowisko wód rzeki zasiedlają przede wszystkim ryby. Skład jakościowy ryb określa się na podstawie odłowów sieciowych. Z 40 gatunków ryb żyjących w Odrze aż 93% stanowi leszcz. Pozostałe gatunki najczęściej występujące w rzece to według kolejności malejącej: sandacz, szczupak, kleń, sum, krąp, płoć. Licznie jeszcze w rzece występują słonecznice, ukleje, kozy, jazgarze. Ryby drapieżne, czyli szczupaki czy okonie, stanowią tylko 4% wszystkich ryb w Odrze. Liczebność szczupaka spada drastycznie, jest także coraz mniej bolenia. Jest to całkowicie zaburzony skład ichtiofauny. Do rzadkich ryb w Odrze należą: brzana, boleń, piskorz, węgorz, miętus, okoń, szczupak, troć wędrowna (pojedyncze egzemplarze). Szczątkowo występują certa i minóg morski (ryby dwu środowiskowe). Na szczególną uwagę zasługuje będąca pod ochroną różanka, która składa jaja do wnętrza małży, które również zasiedlają rzekę oraz liczne dolinowe rowy, torfianki i starorzecza. W korycie rzecznym także można spotkać raki i ślimaki. 

Najliczniejszą grupę zwierząt stanowią owady. Na szczególną uwagę zasługują niektóre z nich, ponieważ są objęte ochroną gatunkową. Jelonek rogacz to największy nasz krajowy chrząszcz o dochodzącej do 83 mm długości ciała. Kozioróg dębosz należy do szkodników starych dębów, rzadziej starych buków, grabów, wiązów i jesionów. Motyle dzienne żyjące w dolinie ożywiają swymi barwami krajobrazy nadodrzańskie. Stanowią najbardziej „widoczną” grupę owadów. Także trzmiele, których mamy w Polsce około 30 gatunków, występują na terenach nadodrzańskich. 

Obszar doliny zamieszkują również płazy i gady. Pospolite są, związane z wodami, żaby zielone i żaby trawne oraz żaby moczarowe. Kumak nizinny i ropucha szara są również często spotykane na niżu doliny. Wśród siedmiu gatunków gadów, które występują nad Odrą, liczne są trzy gatunki jaszczurek: jaszczurka zwinka, jaszczurka żyworodna oraz padalec, który jest jaszczurką beznogą i całkowicie bezbronną. Tylko trzy gatunki węży występują w dolinie Odry. Dość liczny jest dobrze pływający zaskroniec, który niejednokrotnie jest mylony ze żmiją i zabijany. Często występuje na terenach zalewowych. Gniewosz plamisty – wąż zwany również miedzianką ze względu na ubarwienia ciała samców. Liczebność tego niegdyś dość pospolitego węża gwałtownie spadła pod koniec XX wieku. Żmija zygzakowata jest gadem jadowitym, który na widok człowieka ucieka. Agresję wykazuje tylko w momencie bezpośredniego zagrożenia. Najrzadszym gadem w dolinie Odry, intensywnie zanikającym, jest żółw błotny. Występuje w dopływach Odry i w samej dolinie rzeki.

Wyznacznikiem „bogactwa” środowiska przyrodniczego są niewątpliwie występujące w nim różnorodne gatunki ptaków. Dolina rzeczna Odry jest środowiskiem, z którym związanych jest ponad 180 gatunków ptaków lęgowych a 250 gatunków ptaków występuje na terenach bezpośrednio przylegających do rzeki, co stanowi ponad 70% wszystkich gatunków ptaków gniazdujących w Polsce. Wiele gatunków ptaków wiedzie tryb życia ściśle zależny od środowiska wodnego. Otwarte tereny nadrzeczne w postaci łąk zalewowych są miejscem gniazdowania wielu gatunków ptaków – między innymi: czajki, rycyka, kszyka, kureczki nakrapianej, brodźca krwawodziobego, derkacza. Charakterystyczne dla tych miejsc są drobne ptaki należące do wróblowatych: skowronek, świergotek łąkowy, rokitniczka, potrzos, pliszka żółta, świerszczak. Badania wykazują, że największą ostoją ptactwa są lasy łęgowe – to w nadodrzańskich terenach jest właśnie jedno z najbogatszych w ptaki środowisk leśnych. Lasy te zamieszkują i gniazdują w nich typowo leśne gatunki, jak: dzięcioły, ptaki należące do dziuplaków, zamieszkujące dziuple dużych dzięciołów - rzadkie już w lasach jerzyki, dudek, gołąb siniak czy kraska.

Dolina Odry jest miejscem występowania 57 gatunków ssaków. Wiele spośród nich nie znosi terenów podmokłych, zalewowych. Są jednak takie, które żyją na terenach dłużej zalanych czy podtapianych. Należą do nich: bardzo rzadka wydra, która potrzebuje czystej wody oraz obecnie już liczniejszy bóbr, który również zamieszkuje czyste wody. W bardziej suchych miejscach, głównie na obrzeżu doliny, występują m.in. sarny, lisy, daniele, jelenie, dziki, wilki, łosie, jenoty, zające, borsuki, łasice, tchórze, kuny – leśna i domowa, jeże, krety, myszy, ryjówki, norniki, chomiki, nietoperze, szczury, wiewiórki i inne.

Zadanie współfinansowane z budżetu powiatu krapkowickiego.

Szczegóły i więcej informacji z powiatu krapkowickiego w aktualnym wydaniu Tygodnika Krapkowickiego z 11 października - e-wydanie dostępne tutaj.