Drzewo. Życie po życiu.

Co to jest martwe drewno
Martwe drewno to obumarłe drzewa oraz ich fragmenty na różnym etapie rozkładu, a także martwe części żywych drzew, którymi na przykład są dziuple. Ze względu na zróżnicowanie form i kształtów martwego drewna, można je podzielić na kilka kategorii, wśród których najpopularniejszą jest kategoria wielkości i położenia martwego drewna. Do tej grupy zaliczymy martwe pnie stojące (pniaki, złomy czy całe strzały), grube leżące kłody i pniaki oraz drobne drewno na przykład patyki, konary, fragmenty korzeni, pni czy kory. Rozróżnić możemy także martwe drewno pod względem stopnia rozkładu. W naszej szerokości geograficznej drewno może się rozkładać nawet przez sto lat i na każdym etapie rozkładu będzie potrzebne innej grupie organizmów. 

Znaczenie martwego drewna
Jedną z najważniejszych funkcji martwego drewna w ekosystemie leśnym jest jego zdolność do pochłaniania znacznych ilości wody. Martwe drewno działa jak gąbka - przechwytuje wodę na przykład pochodzącą z opadów atmosferycznych i powoli oddaje ją do otoczenia. Butwiejące drewno może wchłonąć aż sześciokrotną ilość wody niż wynosi jego masa, co powoduje, że oprócz wartości dla różnych organizmów leżące kłody, pniaki i gałęzie są rezerwuarem wody na czas suszy, co dodatkowo zmniejsza ryzyko pożaru w lesie. Ze względu na zdolność martwego drewna do magazynowania wody, a także dostarczania w czasie rozkładu do gleby składników mineralnych staje się ono miejscem do rozwoju roślin na przykład kiełkowania nasion oraz wzrostu młodych siewek różnych gatunków drzew, stanowi także idealne podłoże do wzrostu mchów, porostów, wątrobowców, paproci i innych roślin znajdujących się w runie leśnym oraz związanych z obecnością drewna w środowisku. Oprócz źródła wody, rozkładające się martwe drewno stanowi bogaty magazyn związków chemicznych stanowiący stabilne podłoże bogate w składniki pokarmowe potrzebne różnym organizmom do rozwoju i życia. Oprócz wartości dla innych organizmów zarówno grubszy jak i mniejszy materiał drzewny chronią glebę przed erozją wodną. Po silniejszych deszczach nie dochodzi do zniszczenia struktury gleby. 

Sieć troficzna martwego drewna
Eliminując martwe drewno z lasu będące w różnych fazach rozkładu eliminujemy ze środowiska związane z nim organizmy, często rzadkie gatunki zagrożone wyginięciem. Łańcuch pokarmowy rozpoczynający się od udziału materii organicznej nazywamy detrytusowym i w tym przypadku rozpoczyna się on od martwego drewna.  Za rozkład drewna odpowiadają różne gatunki organizmów. Na początku sieci pokarmowej wymienić możemy grzyby z rodzaju podstawczaków, workowców i tzw. grzyby niedoskonałe, a także bakterie. Rozkładane przez grzyby i bakterie drewno, jak i one same stanowią źródło pożywienia dla organizmów żywiących się szczątkami organicznymi zwanymi saprofagami. Do tej grupy należą na przykład niektóre gatunki owadów czy roztoczy. One z kolei stanowią pożywienie dla wielu gatunków chrząszczy, muchówek i drobnych kręgowców. Szczytową część tej wyjątkowej sieci troficznej tworzą dzięcioły odżywiające się larwami owadów znajdującymi się w martwym drewnie. 

Martwe drewno? Wcale nie martwe!
Martwe drewno jest ważne dla kręgowców oraz bezkręgowców jako miejsce kryjówki przed drapieżnikami oraz pomaga w bezpiecznym przemieszczaniu się. Martwe drewno stanowi również miejsce, w którym można się schronić przed niekorzystnymi warunkami atmosferycznymi, a także stanowi źródło pokarmu, ze względu na występowanie w nim owadów saproksylicznych i ich larw, które są pożywieniem dla m.in. ptaków. Martwe drewno służy organizmom jako miejsce zakładania gniazd i wychowu młodych, a także może stanowić spiżarnię. Ze względu na wzbogacenie mozaikowatości i różnorodności lasu martwe drewno w lesie wpływa na ochronę bioróżnorodności, a więc zapewnia zróżnicowanie gatunków w określonym siedlisku. Oprócz różnorodności gatunkowej grzybów i bakterii z martwym drewnem związane są inne organizmy tzw. organizmy wyższe jak na przykład drobne ssaki. Do kręgowców związanych z martwym drewnem należą płazy na przykład salamandra plamista (korzystająca z wilgoci zapewnianej przez martwe drewno). Różne gatunki gadów oraz ssaków takich jak nietoperze znajdują w martwym drewnie pożywienie oraz miejsce kryjówki. Ogromną grupą ssaków wykorzystujących martwe drewno na różnym etapie życia są gryzonie i ryjówkokształtne. Przykładem gryzonia będącego pod ścisłą ochroną gatunkową jest żołędnica europejska. Gatunek ten związany jest z obecnością martwego drewna w lesie. Żołędnica prowadzi nadrzewny tryb życia, a swoje gniazda buduje w dziuplach wykutych w  drzewach. Niektóre gatunki nie mogą funkcjonować bez obecności martwego drewna. Do tych organizmów należą owady saproksyliczne (związane z martwym drewnem), w tym gatunki rzadkie i zagrożone wyginięciem. Spośród nich wymienić należy rohatyńca nosorożca czy  jelonka rogacza, gatunków chrząszczy będących pod ochroną gatunkową. Aż 40% chrząszczy znajdujących się w Polskiej Czerwonej Liście to gatunki starych lasów i ich obecność związana jest z obecnością martwego drewna w lesie. Związane z martwym drewnem są również niektóre gatunki dzikich zapylaczy, na przykład pszczół takich jak nożycówka – pszczoła z rodziny miesierkowatych. Gatunek ten wykorzystuje szczeliny wykute w martwym drewnie do składania jaj i ochrony przed drapieżnikami. Trudno zliczyć wszystkie gatunki grzybów i śluzowców związanych z martwym drewnem. Wśród nich można wymienić gatunki pospolite, jak i rzadkie. Z martwym drewnem związany są hubiak pospolity, wrośniak, żółciak siarkowy i inne nadrzewne grzyby. Do najciekawszych gatunków należą gatunki tworzące w lesie kolorowe dywany i przypominające rafę koralową takie jak: świecznik rozgałęziony, rulik nadrzewny i czarka szkarłatna. Oprócz idealnych warunków do rozwoju mechowisk, martwe drewno może stanowić miejsce do kiełkowania nasion roślin naczyniowych w tym drzew.  Młoda roślina ma bezpieczne warunki do rozwoju (pochłania składniki mineralne z rozkładającego się drewna oraz korzysta ze zgromadzonej w nim wody). 

Mniej martwego drewna to mniej dzięciołów
W lasach naturalnych powinno znajdować się aż 500 m3 martwego drewna na hektar, czyli 20-40% drzew w lesie powinny stanowić martwe drzewa. Z kolei w lasach sztucznych, które w Polsce przeważają, średnia ilość martwego drewna to około 6 m3 na hektar. Dane te pokazują jak dramatyczny jest stan lasów w Polsce. Szczególną grupą kręgowców związanych z martwym drewnem są ptaki, szczególnie dzięcioły. Są to gatunki kluczowe, a ich obecność i liczebność w lesie jest związana z obecnością martwego drewna oraz świadczy o stanie ekologicznym lasu . W martwym drewnie żyją pożywiające się nim larwy chrząszczy, które z kolei stanowią pożywienie dla dzięciołów. Do szczególnych tzw. reliktowych gatunków puszczańskich (świadczących o dziewiczym charakterze lasu) zaliczyć można m.in. dzięcioła białogrzbietego oraz dzięcioła trójpalczastego. Porównać możemy zagęszczenie dzięciołów występujących w lasach naturalnych i sztucznych. Dane te są różne w zależności od gatunku dzięcioła. W lasach naturalnych może występować od 3 (w przypadku dzięcioła średniego i białogrzbietego) do 8 razy więcej dzięciołów (w przypadku dzięciołka i dzięcioła trójpalczastego), niż w lasach użytkowanych gospodarczo.

Zadanie współfinansowane z budżetu powiatu krapkowickiego.

Zanim skomentujesz przeczytaj całość w aktualnym wydaniu Tygodnika Krapkowickiego z 22 sierpnia - e-wydanie dostępne tutaj.