Dlaczego ogrody zoologiczne wzbudzają kontrowersje?

Ogrody zoologiczne kiedyś i dziś
Ogrody zoologiczne, choć od dawna są częścią krajobrazu społecznego, nadal budzą kontrowersje. W części społeczeństwa, nadal pokutuje przekonanie, że ogrody zoologiczne to miejsca, gdzie zwierzęta są nieszczęśliwe, pokazywane za pieniądze, a wcześniej łapane w naturalnym środowisku. Taki sposób funkcjonowania, przypominający menażerie z XIX wieku, nie ma jednak nic wspólnego ze współczesnymi ogrodami zoologicznymi, które przeszły ogromną transformację, porównywalną do różnicy między autami z XIX a XXI wieku. Ogrody zoologiczne muszą aktywnie przeciwstawiać się tej opozycji, akceptując uzasadnioną krytykę i jasno przedstawiając swoją misję ochrony przyrody, z zachowaniem najwyższych standardów dobrostanu zwierząt. Współczesne ogrody zoologiczne są instytucjami, których działalność wykracza daleko poza samą rozrywkę, koncentrując się na funkcjach ekologicznych i społecznych.

Zgodnie z definicją prawną zawartą w Ustawie o ochronie przyrody z 2004 roku, ogród zoologiczny to specjalnie urządzony i zagospodarowany teren z infrastrukturą, w którym publicznie eksponuje się żywe zwierzęta gatunków dziko występujących przez co najmniej siedem dni w roku. Z definicji wyłączone są jednak m.in. cyrki, sklepy zoologiczne, małe ekspozycje obejmujące do 15 gatunków i 50 okazów, a także azyle dla zwierząt.

Hodowla zagrożonych gatunków 
Ochrona ex situ, czyli poza naturalnym środowiskiem, to jedno z kluczowych zadań współczesnych ogrodów zoologicznych. Polega na fachowej hodowli zwierząt w ramach międzynarodowych programów, często obejmującej gatunki, które w naturze już wyginęły lub znajdują się na granicy przetrwania. Aż 95% zwierząt w zoo to osobniki urodzone w niewoli, natomiast pozostałe trafiają tam z konfiskat celnych, ośrodków rehabilitacji czy jako darowizny. Dzięki takim działaniom udało się uratować wiele gatunków (zarówno fauny rodzimej, jak i pochodzącej z innych części świata) m.in. żubra, konia Przewalskiego, hawajską gęś nene, chińskiego jelenia milu, antylopę oryks czy małpkę marmozetę lwią, zwaną lwiatką. Przykładem skutecznej ochrony ex situ w Polsce jest Ogród Zoologiczny w Opolu, gdzie pod opieką znalazły się nie tylko rzadkie zwierzęta, takie jak kraska, pijawka lekarska, żółwie greckie i mauretańskie czy szczeżuja wielka, lecz także rośliny, np. kotewka – orzech wodny. Programy te mają na celu nie tylko zachowanie gatunków, ale również odbudowę ich populacji i utrzymanie różnorodności genetycznej.

Reintrodukcja gatunków 
Ważnym celem jest wprowadzenie zwierząt z powrotem do środowiska naturalnego w ramach programów ochrony gatunkowej. Ogrody zoologiczne stanowią źródło wiedzy, umiejętności oraz samych zwierząt, przygotowując je do życia na wolności poprzez analizę genetyczną, tworzenie odpowiednich grup, uwzględnianie potrzeb behawioralnych i diet. Polskie ogrody zoologiczne aktywnie uczestniczą w europejskich programach ochrony zwierząt zagrożonych wyginięciem (EEP - European Endangered Species Programme) oraz Europejskiej Księdze Rodowodowej (ESB - European Studbook). Są także częścią globalnych organizacji, takich jak Światowe Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (WAZA) oraz Europejskie Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów (EAZA), które ujednolicają standardy działania i umożliwiają wymianę doświadczeń, informacji i zwierząt. W Polsce do EAZA należy 11 ogrodów zoologicznych, w tym ogrody w Chorzowie, Gdańsku, Krakowie, Łodzi, Opolu, Płocku, Poznaniu, Warszawie i Wrocławiu. 

Nauka i edukacja
Ogrody zoologiczne przyczyniają się do rozwoju nauki. Uczestnictwo w badaniach naukowych mających na celu ochronę gatunków zagrożonych wyginięciem w stanie wolnym. Instytucje te udostępniają materiały do badań, organizują praktyki i staże dla studentów oraz wykłady i seminaria. Ogrody zoologiczne stanowią banki genów, umożliwiające gromadzenie próbek DNA gatunków, co jest kluczowe dla zachowania różnorodności biologicznej. Nieocenione znaczenie dla ochrony bioróżnorodności ma także edukacja ekologiczna, która jest jedynym gwarantem, że obecne działania na rzecz ochrony przyrody będą kontynuowane w przyszłości. Obecnie coraz popularniejszy staje się powrót do natury, zwłaszcza w świecie, w którym przebodźcowanie technologiami dotyczy większości społeczeństwa.   Ogrody zoologiczne pełnią więc ważne funkcje społeczne, które wykraczają poza samą obserwację zwierząt. Edukacja jest więc jednym z głównych zadań nowoczesnego zoo, obok hodowli ginących gatunków. Może obejmować edukacja nieformalną (bierna) skierowaną do wszystkich gości, którzy podczas spaceru mogą zdobywać wiedzę z czytelnych tabliczek gatunkowych i poglądowych, informujących o biologii, stopniu zagrożenia i sposobach ochrony gatunków oraz edukację formalną (czynną) polegającą na organizacji lekcji przyrody, seminariów, warsztatów, festynów, konkursów i spotkań przyrodniczych na terenie ogrodu i poza nim, adresowanych do różnych grup wiekowych, od przedszkolaków po studentów. W ramach zajęć z zooterapii organizowane są bezpośrednie spotkania ze zwierzętami dla osób z niepełnosprawnościami. Dzieci mają możliwość bezpośredniego kontaktu z oswojonymi zwierzętami, co wzbudza żywe zainteresowanie i pomaga w zrozumieniu świata przyrody. Ogrody zoologiczne mają ogromny wpływ na uświadamianie społeczeństwu, zwłaszcza młodzieży, potrzeby ochrony dzikiej fauny. Pomagają zrozumieć rolę współczesnego zoo w ratowaniu przyrody.

Rekreacja i rozrywka
Choć nie jest jedyną funkcją, rekreacja pozostaje ważnym aspektem. Obszary ogrodów zoologicznych stanowią element infrastruktury turystyczno-wypoczynkowej. Wizyta w zoo ma dostarczyć rozrywki, przypomnieć o urokach życia i sprawić radość obcowania z naturą, jednocześnie łącząc to z nauką. W 2009 roku polskie ogrody zoologiczne odwiedziło około 3,4 miliona osób, a liczba ta rośnie. Opolskie zoo również cieszy się popularnością. W 2023 roku Ogród Zoologiczny w Opolu około 270 tysięcy osób, a  w 2024 roku odwiedziło 356 tysięcy osób. Jest to dobra prognoza na przyszłość. Po kilku godzinach spędzonych w zoo, odwiedzający stają się bardziej wrażliwi na potrzeby zwierząt i ich ochrony, a miłość do przyrody jest przekazywana z pokolenia na pokolenia. 

Zadanie współfinansowane z budżetu powiatu krapkowickiego.